Het aantal perfectionisten is de afgelopen decennia hard gegroeid. Wat perfectionisme is, kun je hier teruglezen. Hier leg ik je meer uit over de 3 verschillende soorten perfectionisme. Welk herken jij bij jezelf of anderen?
Zelfkritisch perfectionisme
Van de drie soorten perfectionisme is zelfkritisch perfectionisme de lastigste variant. Doordat deze perfectionisten vaak hele goede prestaties leveren en voor de buitenwereld (haast) nooit ‘falen’, lijkt deze vorm van perfectionisme heel lonend. Voor de buitenwereld lijkt het dus alsof deze perfectionist alles voor elkaar heeft en krijgt. Er zit echter een keerzijde aan. Of eigenlijk: er zit iets onder.
Door perfectie na te streven, proberen zelfkritische perfectionisten namelijk kwetsbaarheid te verbergen. Om dit te maskeren hebben ze een constante controledrang en een sterke Innerlijke Criticus. Ze verbinden hun eigenwaarde aan behaalde resultaten op werk, studie, vriendschappen en andere relaties. Dit is gelijk ook de valkuil van dit soort perfectionisme: wanneer iets tegenvalt, voelen ze hun onderliggende lage eigenwaarde, gebrek aan zelfliefde, extra hard. Zelfs als ze heel succesvol zijn, kunnen ze maar zelden genieten van al die behaalde successen.
Een zelfkritisch perfectionist ervaart meer stress en een sterker gevoel van falen wanneer het wel een keer misgaat. Het is o.a. gelinkt aan een hoge bloeddruk, burn-out, depressie, eetstoornissen en zelfs suïcidale gedachten.
Voor een zelfkritisch perfectionist is de grootste uitdaging kwetsbaarheid leren toelaten, zelfcompassie ontwikkelen en leren oprecht tevreden te zijn met behaalde resultaten.
Sociaal-georiënteerd perfectionisme
Dit is de meest verlammende vorm van de drie soorten perfectionisme. Sociaal-georiënteerd perfectionisten ervaren vooral gevoelens als machteloosheid, faalangst, verlies van controle en onrechtvaardigheid vanwege de extreem hoge verwachtingen van anderen. Ook deze vorm van perfectionisme heeft negatieve mentale gevolgen, zoals anxiety – angstklachten of een angststoornis -, depressieve klachten en zelfs suïcidale gedachten. [1]
In een wereld waarin kinderen meekrijgen dat ze alles kunnen worden en bereiken als ze maar hard genoeg hun best doen, nemen (onrealistische) verwachtingen van perfectie helaas ook sterk toe.
Veel kinderen ervaren hun sociale omgeving als oordelend en voelen ze steeds vaker een eis perfect te moeten zijn om erbij te horen. In de jaren ‘90 zagen jongeren plaatjes van hun idolen die met make-up geperfectioneerd waren. Tegenwoordig heeft iedere telefoon filters om imperfecties weg te werken en zien we door AI nog onrealistischere beelden langskomen. Standaarden waar geen enkel mens aan kan voldoen. Naar mijn mening ook niet aan zou moeten hoeven voldoen.
Het zijn niet alleen kinderen en jongvolwassenen die deze toegenomen druk voelen; ook ouders voelen druk om succesvolle kinderen op te voeden. Hierdoor steken ze steeds meer tijd in schoolse activiteiten van hun kinderen dan vroeger en minder in hobby’s en ontspanning met de kinderen.[2]
Vooral in de Verenigde Staten is er een flinke toename van zelfkritisch en sociaal-georiënteerd perfectionisme in de afgelopen decennia. Onderzoekers denken dat dit mogelijk ligt aan het individualisme en (de illusie van) maakbaarheid van de American Dream. Een maatschappij waarin opklimmen op de sociale en economische ladder alleen weggelegd zou zijn voor degenen die hard genoeg hebben gewerkt en het echt verdiend hebben. De keerzijde hiervan is dat degenen die niet succesvol zijn, dat dus ook aan zichzelf te wijten zouden hebben. Deze gedachte van maakbaarheid wordt de laatste jaren ook steeds meer in Europa overgenomen.
Anderen-georiënteerd perfectionisme
Bij anderen-georiënteerd perfectionisme zijn het anderen die in de ogen van deze perfectionist tekortschieten. Zodra dit gebeurt – en dat is al snel het geval – wordt de ander beschuldigd, bekritiseerd en vijandig en minachtend behandeld.
Anderen-georiënteerde perfectionisten zijn over het algemeen wraakzuchtiger, vijandig, externaliserend, wantrouwend en weinig altruïstisch en meegaand. Ze hebben vaak problemen met intieme relaties, krijgen sneller conflicten met anderen en hebben vaak een narcistisch verlangen naar bewondering van anderen.
Onderzoekers zien in de groei van dit constante kritiek leveren op anderen, verband met de toename in zelfpromotie, vijandigheid naar anderen, narcisme, assertiviteit en een afwijzende hechtingsstijl.[3] Deze groei geldt vooral voor de VS en Canada, waar jezelf aanprijzen geaccepteerder is dan in Europa. In Europa wordt bescheidenheid toch vaak meer gewaardeerd, zeker in vrouwen.
In collectivistische culturen (zoals in Azië), waar veel waarde gehecht wordt aan sociaal gedrag en het belang van de groep, is deze vorm van perfectionisme veel minder aanwezig onder jongeren. Daar zijn sociaal-voorgeschreven perfectionisme, angst om fouten te maken en voor kritiek van ouders dan weer veel meer aanwezig.[4]
Omgaan met perfectionisme
Een kant en klare oplossing voor perfectionisme is er niet. Omdat perfectionisme een oorzaak in de jeugd heeft, zit hier deels ook de oplossing. Onderzoekers adviseren om te investeren in een gezonde hechting van ouders met hun kinderen, maar ook met andere belangrijke personen in het leven van kinderen. Bijvoorbeeld broers en zussen, leeftijdsgenoten en later in het leven met romantische partners. Gezond gehecht betekent in deze context o.a. verbinding boven kritiek stellen, onderling kwetsbaarheid tonen, vertrouwen en autonomie stimuleren.
Ook na je jeugd kun je zelf gelukkig veel doen aan je perfectionisme. Helemaal weg zal het nooit gaan, maar je kan leren omgaan met perfectionisme. Zelfcompassie ontwikkelen, wat het tegenovergestelde van perfectionisme is. Je kunt leren compassievoller naar jezelf en anderen te kijken, je kwetsbaarheid omarmen en je Innerlijke Criticus (of Veroordelaar) ontmaskeren.
Wil jij ook graag jouw perfectionisme aanpakken? Neem gerust contact op met mij of plan direct een kennismakingsgesprek in.
Ben je er na het lezen van dit artikel nog niet zeker van of je last hebt van perfectionisme? Doe dan hier de perfectionisme test.
[1]Martin, Flett, Hewitt, Krames, & Szanto, 1996; Hewitt, Flett, & Weber, 1994; Sherry, Hewitt, Flett, & Harvey, 2003
[2]Ramey & Ramey, 2010
[3] Konrath, Chopik, Hsing, & O’Brien, 2014; Twenge, 2001b; Twenge et al., 2008
[4] Chang, 1998, 2002; Pulford, Johnson, & Awaida, 2006